"Mệnh thiếu Thủy thì bổ Thủy" — câu nghe hợp lý mà lệch chỗ nào
Một trong những câu phổ biến nhất sau khi xem lá số là: "Mệnh bạn thiếu Thủy, nên bổ Thủy." Thế là người ta mặc đồ xanh đen, đeo đá, đặt tên con có bộ Thủy, chọn hướng, đổi nghề — với niềm tin rằng cứ lấp đầy chỗ trống là sẽ cân bằng.
Cách hiểu này nghe rất gọn. Nhưng cổ thư Bát Tự không định nghĩa "cân bằng ngũ hành" theo kiểu thiếu gì bù nấy. Nó nói về một thứ khó hơn, và cũng đúng hơn.
Cân bằng là "chiết trung", không phải "lấp đầy"
Cùng Thông Bảo Giám bàn về chữ "quý" của một lá số như sau:
所以贵在折衷，归於中道，使无有余不足之累，即才官印食贵人驿马之微意也。
Hán Việt: Sở dĩ quý tại chiết trung, quy ư trung đạo, sử vô hữu dư bất túc chi luy, tức tài quan ấn thực quý nhân dịch mã chi vi ý dã.
— Cùng Thông Bảo Giám (窮通寶鑑)
Câu này cho thấy điều cốt lõi: cái quý của một lá số không nằm ở chỗ "có đủ năm hành", mà nằm ở hai chữ chiết trung — quy về trung đạo. Nghĩa là vừa tiết chế cái đang thái quá, vừa nâng đỡ cái đang bất cập, để gỡ bỏ cả hai cái lụy thừa và thiếu cùng một lúc, chứ không phải chỉ chăm chăm thêm vào chỗ đang khuyết. Tài, quan, ấn, thực, quý nhân, dịch mã được nhắc đến không phải để truy đuổi như mục tiêu, mà chỉ là biểu hiện vi tế của nguyên lý trung đạo đó.
Dư thừa cũng là một thứ "lụy", ngang với thiếu hụt
Chữ đáng chú ý nhất trong câu trên là "lụy" — cái dùng cho cả "hữu dư" lẫn "bất túc". Tức là trong mắt cổ nhân, dư thừa một hành cũng là một gánh nặng, y như khi thiếu một hành.
Điều này lật ngược toàn bộ phản xạ "thiếu gì bù nấy". Cũng đoạn văn ấy mô tả nguyên lý điều chỉnh như sau: cái gì cao thì nén xuống cho bằng, cái gì thấp thì nâng lên cho cao; chỗ bất cập thì bồi thêm, chỗ thái quá thì bớt đi. Nếu một người vốn đã vượng Mộc mà còn cố "bổ" thêm, họ không cân bằng hơn — họ chỉ tạo ra một cái dư mới. Bồi bổ quá tay tự nó đẻ ra một mất cân bằng khác.
Cân bằng phụ thuộc vào vận, không phải một bức ảnh đứng yên
Một câu trong Tam Mệnh Thông Hội đặt thái quá và bất cập thành một cặp, rồi gắn việc chuyển hóa của chúng với vận:
乃过与不及，却要运行水木局分野，否则贫儒。
Hán Việt: Nãi quá dữ bất cập, khước yếu vận hành thủy mộc cục phân dã, phủ tắc bần nho.
— Tam Mệnh Thông Hội
Từ đây có hai điều quan trọng. Thứ nhất, "quá" và "bất cập" luôn được nêu thành một cặp, nghĩa là mất cân bằng không bao giờ chỉ là chuyện thiếu một bên. Thứ hai, việc đưa khí về đúng mức phụ thuộc vào vận hành theo thời gian — nó cần vận đi vào đúng phần cục thì mới chuyển, chứ không thể quyết toàn bộ từ một lá số nguyên thủy đứng yên. Cùng một cục, vận chưa tới thì còn kẹt; vận tới thì khí mới thông. Lưu ý là câu này nói cho một trường hợp thái quá/bất cập cụ thể trong nguyên văn, không phải khẳng định cứ vào vận thủy mộc là tốt cho mọi mệnh.
Đọc lá số là đọc cơ chế, không phải kê đơn
Gộp hai ý lại, "cân bằng ngũ hành" trong Bát Tự nên được đọc như một cơ chế vận hành trong toàn cục, không phải một danh sách thiếu-đủ để điền vào.
Đưa khí về đúng mức dùng được không có nghĩa là làm cho năm hành bằng nhau về lượng. Có lá số khỏe nhờ một hành mạnh dẫn dắt cả cục; "bổ" cho nó bằng phẳng lại làm hỏng cái thế đang vận hành tốt. Có lá số yếu vì một hành lấn át, và thứ nó cần là tiết chế cái dư, chứ không phải thêm cái khác vào. Cái thiếu trên giấy chưa chắc là cái cần trong đời.
Vì thế, lần tới khi nghe "mệnh thiếu hành này, bổ hành kia", câu hỏi đáng đặt ra không phải "thiếu bao nhiêu", mà "trong toàn cục này, cái gì đang thái quá, cái gì đang bất cập, và vận đang đưa nó về đâu". Đó mới là chỗ cổ thư gọi là trung đạo.